Сампин цохиж сурснаа нягтлан болчихлоо гэж хөөрч явлаа

Шинэчлэгдсэн: 2008-01-28 10:40:22 УБ

Ахмад сэтгүүлч С.Ерөөл­­сүрэнтэй уулзаж ярилцлаа. Социализмын үед олон жил сэтгүүлч хийсэн тэр­бээр уулзаж сурвалжилж явсан нэр ал­дартай хү­мүүс, сонирхол­той то­хиол­дол зэргээ хүүрнэсэн юм.


-Та сэтгүүлч мэргэж­лийг хаана эзэмшсэн юм бэ?

-Би уг нь мэргэжлийн сэтгүүлч биш. Эдийн засагч хүн. Санхүү эдийн засгийн техникум, дараа нь Эдийн засгийн дээд сургуу­лийг орой­­гоор төгссөн. Тэгэх­дээ 1960 оноос хэвлэл мэ­дээл­лийн салбарт ажилласан. 32 жил ажиллаад 1992 онд тэт­гэвэртээ гарсан хүн л дээ. Радиод эдийн засгийн редак­цид, телевизэд мэдээллийн болон нийгэм, эдийн засгийн редакцид ч байсан. Би өөрөө юм бичих сонирхолтой бай­сан учраас радиод студи байгуу­лагдахад очсон юм. Дараа нь телевизэд очиж, тэнд ажил­лаж байгаад л тэт­гэвэртээ гарсан.

Түүнээс хойш зүгээр бай­гаагүй. Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрыг түшиглээд “Амар байна уу” гэдэг сонин гаргаж үзлээ. Дараа нь үүний­гээ үргэлжлүүлэн “Даат­галын мэдээлэл” сонинг гаргасан. Бие гүйцэхгүй боло­хоор нь орхи­чихсон юм. Бие гайгүй боло­хоор нь “Газар ээж” гээд экологийн сонин гаргасан. Эрх нь одоо ч надад байгаа. Гар хүрч чадахгүй байна. Залуу цагийнх шигээ ажил­лаж чадахгүй учраас өөрөө өөртөө голог­дон, хий бухим­даад байх юм. Сая Байгаль орчны шинэ сайдад “ийм сонин байгаа, яам авч ашиг­лах юм биш үү” гэж дуулга­сан. Өмнөх сай­дуудад ч дуулгаж байсан.

-Та одоо нас сүүдэр хэд хүрч байна вэ?

-1933 онд Хөвсгөлийн Рашаант суманд төрсөн. Би бага дунд сургуульд сураа­гүй. Багадаа уйгаржин бичиг хүнээр заалгаж сурсан. Крилл үсгийг болохоор өөрөө оролд­соор байгаад сурчихсан. Хүн бүлгүй байсан болохоор ма­найхан сургуульд оруулаагүй шиг байгаа юм. Таван нас­тайгаагаа 13 хүртлээ хонь хариулаад, 18 хүртлээ адуунд явсан даа.

-Тэгээд гэнэт эдийн зас­гийн сургуульд орчихсон уу?

-Эдийн засгийн суруулийг сонгосон маань хөдөө байх­даа би сампин сурснаас үүдэл­тэй юм. Тэр үед бичиг­тэй хүн ховор байлаа шүү дээ. 13 настайдаа багийн дарга болж байлаа. Яагаад гэхээр 1945 оны чөлөөлөх дайнд багийн дарга маань явчихгүй юу. 45 нас хүртэлх бүх эрэг­тэй хүн явсан юм. Үлдэж байгаагаас бичиг үсэгтэй нь би байсан юм уу даа. Багийн дарга маань миний монгол бичгийн багш байсан юм. Өөрийнхөө оронд албан хэр­гээ надад үлдээгээд явж би­лээ. Тэр үед хүмүүс харж байгаад сампин сурсан юм. Хүмүүс тоо дуу­дахдаа уянга­луулаад их гоё дуудна. Тэрийг их харна.

-Тоо дуудна гэж яахыг хэлдэг юм бэ?

-Сампинд тоо хийхдээ нэг нь уянгалуулж дууддаг бай­сан юм. Тэрийг нөгөө нь сам­пиндаа хийнэ. Тэрийг сурчи­хаад өөрийгөө юм мэддэг лут том хүн гэж боддог боллоо. Тэгээд л няг­т­лан бодох болно гээд санхүү­гийн сургуульд орсон. Нягт­лан бодохын шинж­­лэх ухаа­ны тухай огт мэдэхгүй. Сам­пин цохидог хүн л нягтлан бодох гэж ойл­го­дог байсан. Сургууль маань на­майг сайхан хүмүүжүүл­сээн. Анхандаа багш орж ирэхэд босч мэддэггүй хө­дөөний хүү байлаа. Хүүхдүүд “Чи сур­гуульд сурч байгаагүй юм уу. Багш орж ирэхэд босдог юм шүү дээ” гэж байж билээ. Сургуульдаа харин их сайн сурсан. Төг­сөөд Ул­сын төлөвлөгөөний комисст хуваарилагдсан юм. Энэ завсар бас нэгдлийн дарга болж үзсэн.

-Сургуулиа төгсөөд үү?

-Төлөвлөгөөний комисст таван жил ажиллаад дараа нь Хөвсгөлийн Тосонцэнгэлд нэгдлийн дарга боллоо. Жил гаруй болж байтал нэгдлүү­дийг сум болгосон юм. Манай нэгдэл өөр нэгдэлтэй нийлэх болсон. Тухайн үед би ойл­голт муу байсан ч юм уу, “Би нэгдлийн дарга хийх гэсэн болохоос сумын дарга хийх­гүй” гээд больчихсон. Буцаж ирээд Нийслэлийн тээвэр, хол­бооны газар эвлэлийн ажил хийлээ. Тэгж байтал автобус баазын дарга хий гэлээ. М.Чи­мэд­дорж сайдын тушаал юм даа. Би “Энэ миний хийх ажил биш ээ. Та намайг дарга болгоё гэж бай­гаа бол I, II баазын аль нэгэнд хоёр жил энгийн ажиллуул. Амьд­ра­лыг нь мэдье” гэлээ. Сайд чигээрээ хүн л дээ. Зөвшөөр­сөнгүй. Тэгэхээр нь орго­чихсон.

-Хаашаа?

-”Хөдөлмөр” сонинд оч­лоо. Авахад бэлэн гэж байна. Гэвч шийдэж чадахгүй бай­лаа. Дараа нь радиод очиход Ж.Зундуй гуай “Чимэддорж бид хоёр учраа ололцоно” гээд ажилд авлаа. Мар­гаа­шаас нь ажилдаа ор­лоо. Мон­гол-Зөвлөлтийн най­рамд­лын сар гээд лут ажил өрнөдөг байлаа. Тэр үеэр ЗХУ-аас манай тээвэр, хол­бооны сал­барт үзүүлсэн тус­ламжийн талаар Чимэддорж сайд ра­диогоор ярих боллоо. Тэр алба надад ногдлоо. Цаг ту­лаад байдаг. Нэвтрүүлэг тас­лах учиргүй болохоор хэдий айж байвч урьж, бичлэг хийж авлаа. Сайд студиэс гарсны дараа намайг дагуу­лаад дарга дээр оров. “Би нэг оргодол алдсан байс­наа ол­лоо” гэж байна. Тэр хоёр үе тэнгийн найзууд л даа. Тэгээд намайг үлдээсэн. Тэр утгаа­раа Чи­мэддорж гуайд их баяр­лаж явдаг. Ажил хаяад явсан гээд шийтгэвэл шийт­гэх байсан. Тэгж л сэтгүүлч­дийн армид орж ирсэн хүн дээ.

-Таныг ид ажиллаж бай­сан үед үзэл суртал гээд юм хатуу чанга байсан. Үүнээс болж шийтгүүлж байсан тохиолдол бий юү?

-Учиргүй шийтгүүлж арга хэмжээ авахуулж байсан нь гайгүй. Телевизэд байхдаа “Тоос­го” гээд нэвтрүүлэг хийдэг юм. Барилгын мате­риал хүрэлцэхгүй байхад тоосгоор хэрэм хашаа барьж байна гэж шүүмжлэхгүй юу. Одоогийн Энх тайван най­рамд­лын ордны хашааны зургийг манай оператор ав­чихаж. Нэвтрүүлэг гарсны дараа Энх тайвны хорооны­хон заргалдаж эхэллээ. Очиж очиж энх тайвны байгуулла­гын хашааг гаргалаа гээд. Ингээд Төв Хорооноос ан­хааруулга авч байсан.

Өөр нэг тохиолдол байдаг юм. Намын их хурлын үеэр Ю.Цэдэнбал гуайгаас ярилц­лага авлаа. Тэр тухай “Үнэн” сонинд нийтлэх гэтэл зургийн агуулга таарахгүй, би гол байр эзэлсэн учраас сонин хүчин­гүй болж, дахин хэвлэгдэх боллоо. Одоогийнх шиг ком­пью­тер энэ тэр байсан биш. Нэг зураг солиход бүх сонинг хөдөлгөнө. Ингээд сонин төлөх асуудал сөхөгдлөө. “Үнэн сонин” тэр үед 120 мянган хувь хэв­лэгддэг бай­сан. Үнийг нь жилийн цалин­гаараа төлөөд барахгүй шүү дээ. Их хурлын үйл ажил­лагааг сурвалжлах гээд бид Цэдэнбал даргын үүдэнд байж байтал дарга завтай ч байсан юм уу, манай камер­ны дуранг шагайгаад харж зогсоно. Тэгснээ “Хөөе, чи бид хоёрын ярилцлага догь болсон байна лээ” гэж байна. Би тэгэхээр нь “Тэр яах вэ. Сонин төлөх асуудал л яриг­даж байна лээ. Зураг нь го­логдсон юм байх” гэлээ. Цэ­дэнбал гуай туслахдаа “Чи тэр Намсрайд Намын их ху­рал дээр Намын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дар­гаас ярилцлага авсан хүн яахаараа сонин төлөх болдог байна” гэж намайг асууж байна гээд орхичихоорой гэж байна. Ингээд асуудал өөрөөр эргэж, сонин төлөх яриа дарагдаж билээ.

Коммунизм гэдэг чинь худлаа юм гэж хэлчихээд асуугдаж явлаа. “Хэзээ ч хэрэгцээнийхээ хэрээр авна гэдэг худлаа. Харин социа­лизм бол байнаа” гээд хэл­чихсэн юм.

-Ю.Цэдэнбал гуайтай ярилцлага хийж байсан гэлээ. Өөр ямар сонирхол­той хүмүүстэй уулзаж явав даа?

-Би голдуу ажилчин, мал­чин гээд хөдөлмөрийн хү­мүүс­тэй уулзаж явсан даа. Хөдөлмөрийн баатар Самбуу-Ёндон гуай “Саятны бригад байгуулах гэж байгаа” гээд Архангайгаас надад захидал бичиж байсан. Намайг очих үед тэр хүн тээвэрт явсан байна. Би хөөцөлдөөд араас нь явж чаддаггүй. Бид хоёр захидлаар харилцсаар бай­гаад гурван жилийн дараа уулзаж байсан. Ерөөгийн сангийн аж ахуйд Хөдөлмө­рийн баатар Алтангэрэл гээд жилд 4-5 намрын ажил хий­чихдэг хүн байлаа. Тал­бай дээр зогсож байхад ха­жуугаар өнгөрөхдөө хаалгаа онгойлгон “Өвгөн чинь энэ намар 10 мянган цн будаа буулгаад хаячих санаатай байгаа. Баяр­тай” гээд уулзал­гүй явчихаж байсан. Тухайн үед бүхий л хөдөлмөрийн баат­руудтай уулзаж ярилцаж яв­сан даа. Отгонцагаан, Бат­лай гээд Налайхын ах, дүү хөдөл­мөрийн баатрууд бай­на.

-Тэдгээрээс таны са­наанд одоо ч тодхон байдаг нь хэн бол…

-Налайхын Орнагвай баат­­рын тухай хэ­дэн үг хэл­мээр санагдаад байдаг юм. Их шулуухан, гүдэсхэн зантай. Уурхай руу дагаад явахад “Энэ золигоор ядгийн” гээд хорт утааны багаа аваад хаячихна. Ажил­даа гаршсан болохоороо тэг­дэг байсан байх л даа. Данхар гээд жо­лооч байсан. Гэрт нь очих юм бол заавал хонуулна гэнэ. Шатар их сайхан тогло­но. Их олон хүүхэдтэй. Эхнэр нь Цэвэл гээд их айхтар ажилтай хүн. Данхар “Би гэ­рээ 20 жил нүүлгээгүй” гэдэг. Дандаа л тээвэрт явчихдаг, эхнэр нь л арын бүх ажлаа амжуулна.

Баянхонгорт Сүрэндулам гээд хүн байсан. Сүүлд гавь­яат болсон л доо. 1961 онд баруун аймагт их цасан шуур­га бол­сон юм. Тэр хүн 1400 төлөг­тэйгөө Бахар Цэ­цэний ууланд гараад алга болчихсон. Нэ­лээн хэд хо­ноод, амьд уу, үхсэн үү гэдэг дээрээ тулаад байхад нэг ч төлөгний хорог­долгүй ирсэн. Бүр гурван хонь хургалаад, Сүрэндулам гуай битонд сүү саачихсан ирсэн гэдэг юм. Энэ тухай “Үнэн” сонин дээр зоригт эмэгтэй Сүрэндулам гээд гаргачихаж. Сургаар л биччихэж л дээ. Хэдэн жилийн дараа Баян­хонгорт очоод Сүрэндулам гэдэг эмэгтэйтэй уулзъя гэ­хэд хүмүүс шоо­лоод байна. Очсон чинь на­даас том бие­тэй эрэгтэй хүн сууж байдаг байгаа.

-Нэрээр нь эмэгтэй гээд ойлгоод байж л дээ…

-Тэгсэн байгаа юм. Би битгий хэл Сайд нарын зөв­лөлийн нэгдүгээр орлогч дар­га байсан Лувсан гуай хүртэл андуурч байсан гэдэг. Сүх­баатарын одон гардуулах гээд тэднийд очиж л дээ. Сүрэндулам гуайн авгай нь Дамбажав гээд эрэгтэй нэр­тэй. Лувсан гуай очоод авгайг нь Сүрэндулам гээд л, Сүрэн­дуламыг болохоор Дамбажав гээд яриад байж. “Тэгээд залруулахгүй яасан юм” гэ­хэд “тэр том хүнийг чинь яаж ч болдоггүй юм билээ” гэж өөрөө надад ярьж байсан юм.

-Арай эхнэрт нь одон­гоо өгчихөөгүй биз дээ?

-Яг одон гардуулах болж “Нөхөр Сүрэндулам таныг нийгмийн мал сүргийг бай­галийн аюулаас хамгаалж гавьяа байгуулсныг үнэлж Сүхбаатарын одонгоор шаг­насан” гээд уншихад эрэгтэй Сүрэндулам нь босч ирж авч таарнаа даа. Лувсан гуай нэг их гайхсан гэдэг. Дараа нь бөөн инээдэм болж л дээ.

Баянцог­тын сангийн аж ахуйн дарга Дамдинсүрэн гээд их хор шартай хүн бай­сан юм. Сангийн аж ахуй хооронд теле дуудлага хийдэг байсан юм. Угтаал, Баянцог­тын хоо­ронд ургац хураал­таар теле дуудлага хийдэг байв. Нэг яваад очсон Баян­­цогт ургацаа ху­раагаад бараг л дууссан, нэг л өдрийн ажил үлдсэн байсан. Өглөө эртээ очсон, Дамдин­сүрэн дарга талбай дээрээ зогсч байна. “Өө дуусаагүй юм уу. Ийм байгааг чинь мэдсэн бол Уг­таалаас хэдэн комбайн аваад ирдэг байж. Угтаал дуус­чихсан” гэхэд “Яана гэнээ. Дуучихсан гэ­нээ. Ямар ч байсан би Угтаа­лаас комбайн авахгүй. Теле­визээр дуудаж дуудчихаад комбайн гуйгаад зогсч байл­тай биш. Надад Жаргалан­таас ч ол­доно” гэж байж билээ. Ийм л шартай хүмүүс­тэй таарч явлаа.

-Одоогийн сэтгүүлзүйг та өөрийнхөө үетэй харь­цуулдаг л биз. Ямархуу бодол төрөх юм?

-Ёс зүйтэй, үнэн юм би­чиж байгаасай гэж боддог. Давслахын хувьд бид ч дав­салдаг байсаан. Ганцхан тэр нь үнэн байгаасай гэж бодох юм.

-Та одоо юу хийж байна даа…

-”Буга урамдсан хангай” гээд дурсамжийн номоо гар­гасан. Гавьяат нисгэгч Д.Гун­гаа гуайн дурсамжийн хоёр ч номыг гаргаж өгсөн. Чадвал ирэх зун нутагтаа очиж хэдэн сар суух санаатай. 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн нутгийнхныхаа тухай ном би­чих санаатай байгаа юм. 1932 оны бослого яг манай су­маас эхэлсэн юм шүү дээ. Манай нутаг их түүхтэй газар. Ба­руун за­мын байлдаан манай нутагт дууссан.

1940-өөд онд болсон ба­руун хи­лийн тулга­рал­тад орол­­цож явсан ахмадуудтай уулзан юм хийх санаа байна. Энэ мэт санаа их өндөр бай­гаа. Нас яваад л чадал мөхөс болоод байдаг. Баахан өртэй үхэх юм уу, бүү мэдээ.

Баруун хязгаарын тулга­ралтын 60 жилийн ой энэ онд болно. Энэ бол манайд хам­гийн сүүлд буун дуу гарсан үйл явдал. Байтагийн тулаанд оролцож явсан 300 хүн амьд сэрүүн байгаа гэсэн. 60 жи­лийн ойг өргөн тэмдэглээсэй гэж бодох юм. Ерөнхий­лөгчид барьсан. Бусад холбогдох хүмүүст ч танилцуулсан.

-Тэтгэврийн зөрүүний та­­лаар таныг Үндсэн хуу­лийн Цэцэд хүртэл хандаж, шийдвэр гаргуулж байсан гэж сонссон юм. Яг юу бол­сон юм бэ?

-2006 оны наймдугаар сард Тэтгэврийн зөрүүг арил­гах тухай Засгийн газрын 207 дугаар тогтоол гарсан юм. Энэ нь өндөр цалинтай бай­сан хүмүүсийн тэтгэврийг хяз­гаарласан бөгөөд яамны газ­рын дарга хийж байсан хүн мэргэжилтнээсээ бага тэтгэ­вэр авдаг болсон юм. Цалин бол тухайн хүний нийгэмд эзлэх байр суурь, хийж байгаа ажлын үнэлгээний үзүүлэлт шүү дээ. Шударгаар ярих юм бол их ажилласан хүн бага тэтгэвэр авч, бага ажилласан нь их тэтгэвэр авч болохгүй биз. Өөрөөр хэлбэл, тухайн үед 800 төгрөгийн цалинтай хүн 300 төгрөгийн цалинтай хүнтэй адил тэтгэвэр авдаг болсон байсан.

Ингээд би Ерөнхий сайд М.Энхболд, УИХ-ын гишүүн Т.Ганди нарт захиа бичлээ. Асуудлыг шийд­вэрлэ гээд тэд НХХЯ руу явуулсан гэдгээ хэл­лээ. Яам­ныхан тухайн үед шийднэ гэсэн боловч авч хэ­лэлц­сэнгүй. Ингээд би Үнд­сэн хуулийн Цэцэд өргөдөл өгсөн юм. Энэ хооронд наа­шаа, цаа­шаа их явсаан. Бүр Бям­бадорж даргатай уулзаж уч­раа хэллээ. Цэцээс яаманд шаард­лага хүргүүлж, долоо хоногийн да­раа дээрх шийд­вэрийг хү­чингүй болгосон юм. Ингэж нэг удаа ялсан юм.

Одоо санаа зовоож байгаа хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллаж асан ахмад настны тэтгэврийн тухай асуудлыг түргэн шийдээсэй хэмээн бодож сууна. Төсөл нь орсон ч хэлэлцэгдэхгүй удаад байна. Хэдэн хөгшчүүл нь яваад дуусна шүү дээ.

Д.Оюунтуяа
Өдрийн сонин

http://ilaarijs.blogspot.com/

http://ilaarijs.blogspot.com/