С.Бадрал: Монгол төрд хатангvй хаан байдаггvй байжээ

Шинэчлэгдсэн: 2008-02-15 12:22:57 УБ

Арван гурван настай хаан болсон ч хажууд нь заавал нэг охиныг хатан суулгадаг байж.

-Монгол зураг, баримал, бас урлаг судлал гээд та бол нэлээн өргөн хvрээнд бvтээл хийдэг хvн. Энэ тал дээр танайд гэр бvлийн эртний уламжлал байна уу?
-Манайхан гарын уртай, бурхан зурдаг бvтээдэг, мод сийлбэрийн юм хийдэг хv­мvvс байсан. Зөвхөн манай­хан төдийгvй манай нутгийн­хан их уран, Ламын гэгээнээс авахуулаад энэ талын өвөр­мөц уламжлалтай хvмvvс л дээ. Угаасаа бурхан шашин дэлгэрсэн, бурхны урлаг, ном дэлгэрсэн, Баянзvрхийн хийд гэж Ар халхдаа хамгийн 1500 гаруй шавьтай том хийдтэй тийм том хошуу байсан бай­гаа юм. Алдартай урчууд, дархчууд ч олон байсан.

Халх даяар алдартай, Монголын уран дархны тvvхэнд ордог Самбуу дархан гэж алдартай хvн байлаа. Тэр хvн бол хvн шиг юм хийгээд мориндоо мордуулаад хониндоо явуул­чихдаг байсан гэдэг. Тэгээд морь жалга руу шогшоод орохоор тэр нь гурий гурий, чvv чvv гэхчилэн дуугардаг байсан гэж байгаа юм. Самбуу дархан хvvхэдгvй хvн байсан. Тэгээд ус авахдаа дотроо туламтай, ямаа шиг дvрстэй юм хийчихсэн тvv­нийгээ оньсон хөдөлгvvрээр хөдөл­гөөд усанд явуулдаг байсан гэдэг юм. Ямаа нь гэрээс нь яг хэд алхаад голд хvрэх, гол руу тонгойгоод ус дvvрэхээр нь эргээд хэд алхаад гэртээ ирэх зэргийг нь маш нарийн тооцоолоод хий­чихсэн тийм хиймэл ямаа­гаар усаа зөөл­гөдөг байсан гэдэг. Манай Ламын гэгээний Пэрэнлэй Тогмид гэж том лам байсан. Тэр хvн бас их сонин авдар хийдэг байсан байгаа юм. Дотор нь хонь, ямааны арьс хийчихээр өөрөө элд­чихдэг тийм оньсон, модон авдар. Одоогийнхоор бол арьс шир­ний vйлдвэрийн машин мая­гийн юм даа. Ийм сонин сонин юм зохион бv­тээж байсан гэ­дэг юм, манай нутгийн ур­чууд. Тэгэхээр манай нутаг эртний урлаг, соёлын маш их өвтэй, агуу нутаг даа. Одоо манай Дvрс­лэх урлагийн му­зейд Ламын гэгээний “Майдар эргэж буй нь” гээд алдартай зургууд байна. Ламын гэгээ­нийхэнд сонин сонин тvvхтэй хvмvvс их байна даа. Миний буурал аав гэхэд бас л Ламын гэгээ­ний Цагаан Шагдар гэдэг хvнд шавь орж зураг урлал заалгаж байсан хvн. Намайг бага байхад хөзөр, модон сийлбэр хийдэг байсан юм. Бас хv­мvvсийн захиалгаар нууцаар бурхан бvтээдэг байсан. Ба­га­даа би тэр бvг­дийг нь маш их сонирхож харж суудаг хvvхэд байлаа. Одоо бодоход тэр бvхэн на­дад урлагийг ямар нэг хэм­жээгээр мэдрэх орчин болж өгсөн юм шиг байгаа юм. Манай нутаг гойд сайхан байгальтай, Их Богд уул гэж Монголдоо ховорхон vзэсгэ­лэн­тэй уул байна. Ба­римал л гэсэн vг. Ерөөсөө л хэлбэр, форм. Холоос хара­хад их сvрлэг, дээрээ мөнх цастай. Тэгж байгаад шавь нартайгаа нутгаараа нэг явъя гэж бодож байгаа.

-Шилдэг бvтээлээр шал­гарсан зураг, барим­лууд­даа та чухам юу өгvvлээ вэ?
-Манай Дvрслэх урлагийн дээд сургуулийн багш нар ерэн оны эхээр “Орон зай” нийгэмлэгийг байгуулж vзэс­гэлэн гаргадаг болсон юм. Vзэсгэлэнд уран бvтээлээрээ шалгарсан багш нараа эхэн vедээ зуун ам.доллараар шагнадаг байсан. Сvvлийн жилvvдэд мөнгөн бvсээр шаг­на­даг бо­лоод байгаа. Шагна­лыг энэ жилийг хvртэл арав гаруй уран бvтээлч багш аваад байна. Энэ жилийн vзэсгэлэнд “Хаан, хатан хоёр” гэдэг зураг, бас хоёр баримал тавь­сан. Хаан, хатан хоёр гэдэг бол улс орон, ард тvмэн, төр ёсны том тулгуур багана юм. Монгол төрд хатан­гvй хаан байдаггvй бай­жээ. Ар­ван гурван настай хаан бол­сон ч хажууд нь заавал нэг охиныг хатан суулгадаг байж. Тэгэ­хээр хаан, хатан гэдэг мон­голчуу­дын хувьд төр ёс хий­гээд, улс орон мандаж, буу­рахтай нь холбоотой юм даа. Энэ утгаар нь бодож хийсэн бv­тээл л дээ. Мөн “XIII зуун” гээд баримал хийсэн. Монгол баат­рууд морин дэл дээр эргээд харваж байгаа өгvv­лэмжтэй. Vvнийг хийхдээ vvл шиг, усны урсгал шиг, дуу авианы хэлбэлзэл шиг, а­гаар, салхи, зэрэглээ шиг алсаас харагдаж байгаа юм шигээр бодож дvрсэлсэн. Тэгээд XIII зуун бол морьтон монгол­чуудын зуун. Тийм учраас морьгvйгээр, нум сумгvйгээр төсөөлөх аргагvй.

-Ямар техникээр бvтээ­сэн баримал юм бэ?
-Холимог техникээр хий­сэн баримал. Замаска, гипс, төмөр оролцуулаад хийсэн бvтээл юм. Баримлаа хөх өнгөөр будсан. Хөх өнгө бол ямагт энергийг өөртөө татаж байдаг, vvгээрээ их өвөрмөц өнгө байгаа юм. Энэ өнгө гэрлийн нөлөөгөөр vvссэн гадна хvрээгээрээ хаанаас ч гэсэн хvний нvд, сэтгэхvйд шууд тусдаг. Маш нарийвч­лалтай гэрлийн хурдаар хv­ний мэдрэмжид хvрч очдог. Нэг секундэд 300 мянга гаруй километрийн хурдтайгаар хvний нvдэнд буудаг гэж бай­гаа шvv дээ, өнгө, дvрс гэдэг. Vvний дотроос хөх өнгө хvний сэтгэхvйд хамгийн тvрvvнд бууж, маш хvчтэйгээр өөртөө татдаг. Гэтэл улаан, шар гээд бусад өнгө энергийг дан­даа гадагшаа цацаж байдаг онц­логтой. Тэгэхээр монгол­чуу­дыг эртнээс яагаад хөх мон­гол гэж нэрлэсэн юм гэдэг их учиртай байхгvй юу. Энер­гийг дандаа өөртөө, дотоод хvч рvvгээ татсан татаж байсан, Чингэс хаан ч мөн адил. Чингэс хааныг хөх дээл­­тэйгээр зурсан Персийн но­мын зураг байна. Абагай хаа­ныг таван настайд нь эцэг Аргун нь хөх дээл өмсvvлэн өвөг эцэгт нь золгуулж байгаа зураг байна. Энэ мэтчилэн монголчуудын хөх өнгөний бэлгэдэл зөндөө. За тэгээд “Сэргэлт” гэж бас нэг баримал тавьсан. Vvнийг би XX зуу­ны Монголыг бодож хийсэн юм. Энэ зуунд монголчуудад алд­сан юм их бий боловч их сэргэлт ч мөн ирсэн ийм зуун гэж боддог.

-Урлаг судлаачийн тань хувьд асууя. Ер нь урла­гийн сэтгэлгээний шинэч­лэл бvр хамгийн тvрvvнд уран зурагт гарч ирсэн бай­даг шvv дээ, дэлхийд. Энэ ямар учиртай вэ?
-Эртний Хятадын нэг vг байдаг юм. Гvн ухааны хам­гийн ярвигтай, хэцvv, тайл­барлаж болшгvй зvйлийг дvрс­­лэх урлаг, уран зургаар гаргаж тавьдаг юм аа гэж. Хvн төрөлхтөн урлагийн хvрээлэн дотор тvvхийг бvтээдэг учир урлагаас өөр ирээдvй vгvй юу гэж Оросын нэг суутны vг бас байдаг юм. Бас Австрийн нэг гvн ухаантан урлаг, сэтгэлгээ ямар нэг талаараа хосгvй ховор л байх юм даа гэж хэлсэн байдаг юм. Тэгэхээр урлаг байхгvй бол, сэтгэлгээ байхгvй бол хvн мөхөл рvvгээ л явна. Саяхан манай нэг зураач найзын эхнэр Америк явсан чинь хvлээж авсан хvн нь “Таны нөхөр юу хийдэг вэ” гэж асууж гэнэ. Зураач хvн бий гэж хариулахгvй юу. Гэ­тэл тэр хvн, пөөх, нөхөр чинь зураач хvн юм байна шvv дээ, зураач хvний эхнэрт яаж хоолны мөнгө, 1000 доллар өгөх вэ дээ гээд хамт явсан хvмvvст нь тус бvр мянган доллар өгсөн гэсэн. Зураач хvнийг гадаадад тэгж хvндэл­дэг байна л даа.

-Монголын зураачид гадагшаа vзэсгэлэнгээ гар­гая гэхээр Монголыг тэнд мэддэггvй учраас хvлээж авах улс орон бараг олд­доггvй гэсэн. Өнөөдөр та нар дэлхийн урлагийн хаа­на нь явж байна аа?

-Бид vндэснийхээ уламж­лал, монгол сэтгэлгээгээрээ л юм хийхгvй бол хаана ч бусдаас онцгойрч чадахгvй. Манайхан өнөөдөр ерөнхий­дөө Хятадад ч, Орост ч, Аме­рикт ч байдаг л юмыг хийж байна.

-Гэхдээ Бадрал гуай, яг vндэснийхээ юмаар ял­гар­на гээд хvн болгон монгол зураг зураад байж болохгvй биз дээ?
-Испанийн их зураач Саль­вадор Далиг хvн бvхэн мэдэх байх. Тэр хvн “Чи зу­раач байя гэж байгаа бол эхлээд испани хvн бай гэж хэлсэн байдаг юм. Монгол зураач ямар байх вэ гэдгээ бид vргэлж бодож байх ёстой юм л даа. Гол нь монгол сэтгэлгээ шvv дээ. Тэгэхгvй бол хэзээ нэгэн цагт бид дуураймал, бусдын ядуувтар хуулбар улс болчих вий. Мон­гол Улс, vндэстэн гэж байгаа л юм бол зураачид бид монгол хvний сэтгэхvй орсон, монгол зураачийн өвөрмөц онцлогийг харуулсан бvтээл хийж байх­гvй бол хэн ч биш болно. Бvгдээрээ л бусадтай адил­хан тосон будгийн ажил хий­гээд, бусдын янз бvрийн юмыг дуурайгаад байх нь бидний зам биш. Бид чинь агуу их хийсвэрлэлтэй, агуу их бодит дvрслэлтэй, өөрийн онцлогтой ард тvмэн шvv дээ. Тиймээс энэ зуунд бvх юм­ныхаа цаана монгол онцлогоо л барьж явах юм бол дэлхийн урлагтай хөл нийлvvлнэ шvv. Яахав, өнөөдрийнхөө тvв­шинд дэлхийн урлагтай зин­даа ойр яваа ганц нэг хvн байна л даа. Гэхдээ Америкт хийж байгаа юмыг бид энд хийгээд байвал хэзээ ч сайн нэрийг авахгvй, харин ч они­гоонд орж, бусдын элэг доог болно. Ер нь ч тийм тvvхтэй шvv дээ, хvн төрөлхтөн.

-”Найрамдал” хvvхдийн зуслан, энд тэндхийн гу­дамж талбайд таны ба­рим­лын парк байна л даа. Ха­рин хувийн урланд тань баримлын бvтээл хэр олон бий вэ?
-Өөрийнхөө урланг би өнгөрсөн жил л барилаа. Хавар, намар, голдуу зуны цагт тэндээ уран бvтээлээ хийдэг. Ер нь ч баримал хvний анхаарлыг их татдаг, хvмvvс ч худалдаж авах л юм.

-Урлагийн бvтээл цуг­луу­лаг­чид манайд нэг vеэ бодвол олон болж. Таны барим­лаас хэр авч байна. Vнэл­гээ­ний хувьд хэрхэн хан­дах юм?
-Уран зургийн галерейд миний хэдэн бvтээл байдаг юм. Монголчууд маань нэг их аваад байдаггvй, гадаа­дын­хан л их авах юм. Тэд монгол аж байдал, тvvхэн сэдэвтэй баримлуудыг маань нэлээд сонирхож байна. Гадаадын­хан бол бvр зориуд захиалга өгч хийлгээд авч явдаг л даа. Онгоцоор авч явдаг болохоор баримал маань их том биш, хvнд биш байх хэрэгтэй бай­даг юм. Ийм vед аль болох холимог техникээр хийсэн, бага хэмжээний баримал хийдэг юм. Манай ерөнхий сайд П.Жасрай агсны зөв­лөхөөр ажиллаж байсан нэг япон хvн миний дөрвөн бари­мал авч байсан. Тэр хvн гур­выг нь захиалгаар хийлгэ­сэн юм. Vнийн хувьд бол, гадны­хан уран бvтээлчийн хэлсэн vнээр л авдаг юм. Хамгийн сvvлд өнгөрсөн оны сvvлээр Кана­дын нэг биз­несмен на­даас гурван бари­мал аваад яв­сан. Тэгээд дахин баримал ава­хаар захиалгаа өгнө лээ.

-Та эртний урлаг судал­даг хvн одоо хэр их цуг­луулгатай болж байгаа вэ?
-Цуглуулсан юм бий. Ха­рамсалтай нь манай эртний эдлэлийн дэлгvvрvvд тэр сайхан ховор нандин бvтээ­лvvдийг хаанаас, хэнээс авс­наа ерөөсөө мэддэггvй. Тэгэ­хээр сурвалжлан судлахад бас хvндрэлтэй. Тэдгээр цуг­луулгаараа би нэг vзмэр маягийн юм гаргасан, жуулч­дад vзvvлдэг юм.

Өдрийн сонин /2008.02.15/

сайнуу

надаа өнгөний бэлгэдэлийн талаар хэлж өгч
чадхуу